አክሲዮን፣ የኢትዮጵያ ካፒታል ገበያ፣ ስቶክ ማርኬት እና ሰነደ ሙዓለ ንዋይ

በኢትዮጵያ አዲስ የኢኮኖሚ ምዕራፍ እየተከፈተ ነው። የአገሪቱ የመጀመሪያው ዘመናዊ የሰነደ ሙአለነዋይ ገበያ (Capital Market) እና የኢትዮጵያ ሰነደ ሙአለነዋይ መለዋወጫ (Ethiopian Securities Exchange - ESX) በይፋ ስራ ለመጀመር የመጨረሻ ምዕራፍ ላይ ይገኛሉ። ይህ ጽሑፍ ስለ አክሲዮን ምንነት፣ ስለ ሰነደ ሙአለነዋይ አይነቶች እና አዲሱ የካፒታል ገበያ እንዴት እንደሚሰራ ግልጽ መረጃ ይሰጣል።

አክሲዮን (Share/Stock) ምንድን ነው?

አክሲዮን ማለት የአንድ የጋራ አክሲዮን ማኅበር (Share Company) የባለቤትነት ድርሻ መግለጫ ሰነድ ነው። አንድ ግለሰብ ወይም ድርጅት የአንድን ኩባንያ አክሲዮን ሲገዛ፣ በገዛው መጠን የዚያ ኩባንያ በከፊል ባለቤት ይሆናል።

አክሲዮን መግዛት በዋናነት ሁለት ጥቅሞችን ያስገኛል፡

• የትርፍ ክፍፍል (Dividends)፦ ኩባንያው ትርፍ በሚያገኝበት ጊዜ ለባለአክሲዮኖቹ እንደ ድርሻቸው መጠን የሚከፍለው የገንዘብ መጠን ነው።
• የዋጋ ዕድገት (Capital Gains)፦ የኩባንያው ዋጋ እና ተፈላጊነት እየጨመረ ሲሄድ፣ የገዙት አክሲዮን ዋጋ በገበያ ላይ ከፍ ይላል። ይህም አክሲዮኑን መልሰው ሲሸጡት ትርፍ ያስገኝልዎታል።

ሰነደ ሙአለነዋይ (Securities) ምንድን ነው?

ሰነደ ሙአለነዋይ በፋይናንስ ገበያ ውስጥ ዋጋ ያላቸውን እና ሊሸጡ ወይም ሊገዙ የሚችሉ ማናቸውንም የፋይናንስ ሰነዶች የሚያጠቃልል ሰፊ ስያሜ ነው። በኢትዮጵያ የካፒታል ገበያ ሕግ መሠረት በዋናነት የሚከተሉትን ያካትታል፡

• የባለቤትነት ሰነዶች (Equity Securities)፦ እንደ ተራ አክሲዮኖች ያሉ የኩባንያ ባለቤትነትን የሚገልጹ።
• የዕዳ ሰነዶች (Debt Securities)፦ መንግሥት ወይም ትላልቅ ኩባንያዎች ገንዘብ ለመበደር የሚያወጧቸው ቦንዶች (Bonds) እና የክምችት ሰነዶች (Treasury Bills)።
• የጋራ ኢንቨስትመንት ፈንዶች (Collective Investment Schemes)፦ የብዙ ሰዎችን ገንዘብ በአንድ ላይ በማሰባሰብ በተለያዩ ዘርፎች ላይ የሚያዋህዱ የኢንቨስትመንት አማራጮች።

የኢትዮጵያ ካፒታል ገበያ ባለስልጣን (ECMA) ኃላፊነት

የኢትዮጵያ ካፒታል ገበያ ባለስልጣን (Ethiopian Capital Market Authority - ECMA) በካፒታል ገበያ አዋጅ ቁጥር 1248/2013 መሠረት የተቋቋመ ገለልተኛ የመንግሥት መሥሪያ ቤት ነው። የባለሥልጣኑ ዋና ዋና ኃላፊነቶች የሚከተሉት ናቸው፡

በመጀመሪያ ደረጃ፣ የገበያውን ደህንነትና ግልጽነት መጠበቅ እንዲሁም የኢንቨስተሮችን መብት ማስከበር የባለሥልጣኑ ዋና ዓላማ ነው። በተጨማሪም በገበያው ውስጥ የሚሳተፉትን እንደ ደላሎች (Brokers)፣ የኢንቨስትመንት አማካሪዎች (Investment Advisers) እና የፋይናንስ ተቋማትን ይመዘግባል፣ ፈቃድ ይሰጣል፣ ይቆጣጠራል። ሕገ-ወጥ የገበያ ማጭበርበሮችን እና ያለ አግባብ መረጃን ቀድሞ በመጠቀም የሚደረጉ የንግድ ልውውጦችን (Insider Trading) የመከላከል ሥልጣን አለው።

የኢትዮጵያ ሰነደ ሙአለነዋይ መለዋወጫ (ESX) እንዴት ይሰራል?

የኢትዮጵያ ሰነደ ሙአለነዋይ መለዋወጫ (ESX) አክሲዮኖች እና ቦንዶች በሕጋዊ እና በሰለጠነ መንገድ የሚገበያዩበት ይፋዊ የስቶክ ማርኬት (Stock Exchange) መድረክ ነው።

የተሳታፊ ዓይነት	በገበያው ውስጥ ያለው ሚና
አውጪዎች (Issuers)	ካፒታል ለመሰብሰብ አክሲዮን ወይም ቦንድ ለሕዝብ የሚያቀርቡ ኩባንያዎች ወይም መንግሥት።
ኢንቨስተሮች (Investors)	ሀብታቸውን ለማሳደግ አክሲዮን እና ቦንድ የሚገዙ ግለሰቦች ወይም ድርጅቶች።
መካከለኛ አካላት (Intermediaries)	በገዢና ሻጭ መካከል ሆነው ልውውጡን የሚያሳልጡ ፈቃድ ያላቸው ደላሎችና የኢንቨስትመንት ባንኮች።

ይህ ገበያ መኖሩ ቀደም ሲል አክሲዮን ገዝተው መውጣት ለሚፈልጉ ሰዎች በቀላሉ አክሲዮናቸውን የሚሸጡበት ወጥ ዋጋ ያለው መድረክ ይፈጥራል። ኩባንያዎችም ከአንድ ባንክ ብቻ ብድር ከመጠየቅ ይልቅ ከሕዝብ ሰፊ የኢንቨስትመንት ካፒታል እንዲሰበስቡ እድል ይሰጣል።

በአዲሱ የካፒታል ገበያ ለመሳተፍ ምን ያስፈልጋል?

በኢትዮጵያ የስቶክ ማርኬት ውስጥ ለመሳተፍ የሚፈልጉ ግለሰቦች በመጀመሪያ በካፒታል ገበያ ባለስልጣን (ECMA) እውቅና እና ፈቃድ ካላቸው የደላላ ድርጅቶች (Brokerage Firms) ወይም የኢንቨስትመንት ባንኮች ጋር መገናኘት ይኖርባቸዋል። በቀጥታ ወደ መለዋወጫው (ESX) በመሄድ መገበያየት አይቻልም። ኢንቨስተሮች የንግድ አካውንት በመክፈት እና የገበያውን መመሪያዎች በመከተል ሕጋዊ ግብይት መጀመር ይችላሉ።

ስለ አክሲዮን ግዢ፣ የኩባንያዎች ምዝገባ እና ወቅታዊ የኢንቨስትመንት መረጃዎችን በዝርዝር ለመከታተል የአክሲዮን (Aksion) ድረ-ገጽን በመጎብኘት ፍላጎትዎን የሚያሟሉ አማራጮችን መመልከት ይችላሉ።

የኃላፊነት ማስተባበያ (Disclaimer)፦ በዚህ ገጽ ላይ የቀረበው መረጃ ለግንዛቤ እና ለትምህርት ዓላማ ብቻ የተዘጋጀ ነው። ማንኛውንም የአክሲዮን ወይም የሰነደ ሙአለነዋይ ኢንቨስትመንት ከመወሰንዎ በፊት የራስዎን ጥናት ማድረግ ወይም ፈቃድ ካላቸው የፋይናንስ እና የሕግ አማካሪዎች ጋር መማከር ይኖርብዎታል። በፋይናንስ ገበያ ውስጥ መዋለ ነዋይ ማፍሰስ የትርፍ እና የኪሳራ ዕድልን አብሮ ይይዛል።